جستجو در محصولات

گالری پروژه های افتر افکت
گالری پروژه های PSD
جستجو در محصولات


تبلیغ بانک ها در صفحات
ربات ساز تلگرام در صفحات
ایمن نیوز در صفحات
.. سیستم ارسال پیامک ..
نراقيان : ستارگان درخشان سپهر نجوم (3)
-(0 Body) 
نراقيان : ستارگان درخشان سپهر نجوم (3)
Visitor 321
Category: دنياي فن آوري

منجمان مسلمان و مؤلفان نجوم
 

صاحب جواهر (به پيروى از سيدبن طاووس دركتاب فرج المهموم) تعداد فراوانى از منجمان مسلمان اعم از شيعه و سنى و تعدادى از مؤلفان نجوم از فريقين را ذكر كرده و احيانا اشاره‏اى به تاليف، پيش‏گويى‏ها، و به واقع اصابت كردن نظر و حكم آنان پرداخته است.
ما هم در اين نوشته به پيروى از اين دو بزرگوار آن‏چه را ذكر كرده‏اند به اختصار مى‏نگاريم; زيرا داراى نكات علمى فراوان و از تجربه‏هاى سودمند سرشار است.
1. «حسن بن موسى نوبختى‏» (م 302 يا 310ق) بزرگ‏ترين شخصيت‏شيعه در نجوم، فلسفه، كلام اماميه و از اركان ترقى فكرى و علمى عصر خود به شمار رفته است، به گفته سيدبن طاووس او عالم به دانش نجوم، و در اين علم امام و پيشوا بوده و كتاب «الرصد على بطليموس‏» را به نگارش آورده است. (56)
2. «موسى بن حسن نوبختى‏» كه چهره‏اى درخشان در نجوم است. (57)
3. ابراهيم بن حبيب بن سليمان فزارى‏» (م 161ق) «فزارى‏» از اصحاب امام صادق و كاظم عليهما السلام به عنوان منجم بزرگ شيعه نخستين دانش‏مند مسلمانى است كه دست‏به ساخت اسطرلاب زد و قبل از او در اسلام كسى به چنين توفيقى نايل نيامده بود او قصيده‏اى در اخترشناسى سروده و يكى از كتاب‏هاى او «تسطيح الكره‏» است كه به گفته «قفطى‏» همه دانش‏مندان اسلام از آن استفاده برده‏اند. (58)
4. «جابربن حيان‏» جابر يكى از برجسته‏ترين شاگردان امام صادق عليه السلام است كه امروزه او را «پدر شيمى‏» مى‏خوانند وى غير از تاليفات فراوان در علم شيمى كتاب‏هايى نيز در هيئت، نجوم و رياضى از خود به يادگار گذاشته‏است، از جمله كتاب‏هاى: «الشمس، القمر، السماء، روحانيت عطارد، المريخ، الزحل و عطارد» . جابر مقالات زيادى در زمينه تاثير كواكب و افلاك و بروج بر عالم ماده و طبيعت (كون و فساد) و تاثير ورود هر سياره به برج‏هاى فلكى را بر جهان ماده; همانند: ميوه‏ها، نوزادان، خشك‏سالى، آب‏سالى بادهاى سوزان، بادهاى سرخ و زرد، پيدايش معادن كبريت و ياقوت، داروها و عقاقير را ياد آور شده است. (59)
5. «محمدبن ابراهيم فزارى‏» (م 181ق) استاد نجوم بوده چنان كه جعفر بن يحيى بن خالد برمكى در حق او گفته است: وى كسى است كه تاكنون مانند او در نجوم يافت نشده. (60)
6. «احمدبن محمدبن خالد برقى‏» (م حدود 274) از موثقين معاصر امام جواد و هادى عليهما السلام بوده و مهارت شگفتى در عربيت داشته است. (61)
7. «احمد بن محمدبن طلحه‏» او را «عاصمى‏» نيز گفته‏اند. او كوفى بوده در حديث موثق به شمار آمده و در بغداد زيسته و از بهترين مؤلفات او كتاب نجوم و «مواليد ائمه عليهم السلام‏» است. (62)
8 . «جلورى بصرى‏» .
9. «محمدبن ابى عمير» (م 217ه.) موثق‏ترين راوى نزد عامه و خاصه، جليل القدر، يگانه عصر خود و از اصحاب امام موسى بن جعفر، امام رضا، و امام جواد عليهم السلام است. وى داراى 94 كتاب در رشته‏هاى مختلف علوم اسلامى و يكى از آن‏ها نجوم است. (63)
10. «فضل بن ابى‏سهل نوبختى‏» بنا به نوشته سيدبن طاووس و صاحب جواهر، «فضل‏» كسى بود كه خطاى اخترشناسان را به مامون عباسى خبر داد و گفت: ساعتى كه براى ولايتعهدى حضرت رضا عليه السلام انتخاب كرده‏اند، اشتباه است و اين كار به سامان نمى‏رسد مامون او را از اين سخن منع كرد و گفت: مبادا به كسى اين راز را فاش سازى و گرنه در امان نخواهى بود فضل فهميد كه منجمان به فرمان مامون اين ساعت را عمدا برگزيده‏اند. (64)
11. «حسن بن سهل نوبختى‏» وى در نجوم كتاب «الانواء» را نوشت. (65)
12. «محمدبن مسعود عياشى‏» وى مردى موثق، عادل و در دانش از چشم و چراغ‏هاى شيعه به شمار رفته است، وى تاليفاتى در علم رجال، نجوم، طب از خود به يادگار گذاشته است. (66)
13. «على بن حسن علوى‏» معروف به «ابن اعلم‏» (324- 375ق) وى از دانش‏مندان نامى فلك، نجوم و اخترشناسى است ابن اعلم در هندسه، سير كواكب، و موسيقى به روش «فيثاغورث‏» استاد مسلم است و زيج او در نجوم به زيج «ابن اعلم‏» شهرت يافت. (67)
14. «على بن حسين مسعودى‏» (م حدود 345ه) صاحب تاريخ معروف «مروج الذهب‏» و رساله‏اى به نام «اثبات الوصية لعلى بن ابيطالب‏» . (68)
15. «ابو خالد سجستانى‏» كسى بود كه علم نجوم او را به شهادت حضرت موسى‏بن جعفر عليه السلام راه‏نمايى كرد و او را واداشت از واقعيت دست‏برداشت. (69)
16. «فضل بن سهل نوبختى‏» فضل وزير مامون و اخترشناسى چيره‏دست‏بود، وى هنگام جنگ بين امين و مامون به مامون گفت: پيروزى از آن تواست در اثناى پيكار عرصه بر لشگر مامون تنگ آمد و مامون آهنگ فرار كرد، اما «فضل‏» او را دل‏دارى داد و گفت: پيروزى قطعا با تواست، و اندكى تامل كن. در اين وقت‏بود كه لشگر مامون به فرمان «طاهر» با يورشى همه جانبه تومار لشگر امين را در هم پيچيده پيروز شدند و پس از ساعتى سر فرمانده لشگر امين را نزد مامون آوردند. (70)
17. گروه ديگرى از منجمان و مؤلفان نجوم كه سيدبن طاووس و سپس صاحب جواهر از آنان نام به ميان آورده و تاليفاتشان را ذكر كرده عبارت‏اند از «يحيى برمكى‏» ، «جعفر برمكى‏» ، «پوران متيه‏» و... . (71)
18. «ابوريحان بيرونى‏» (362- 440) يكى از برجسته‏ترين دانش‏مندان فن هيئت و نجوم به شمار مى‏رود و تاليفات بسيار مهم و سودمندى از خود به يادگار گذاشت همانند: «مقاليد الهيئة‏» ، «اسطرلاب كرى‏» ، «التفهيم لاوائل صناعة التنجيم‏» ، «قانون مسعودى‏» ، «استيعاب الوجوه الممكنه‏» ، «فى صنعة الاسطرلاب‏» او در اين كتاب اخير بيش‏تر اقسام و انواع اسطرلاب‏ها را نام مى‏برد و مخترع و كيفيت‏ساختن و عمل كردن هر يك از آن‏ها را با قواعد علمى و عملى بسيار دقيق شرح داده است.
از جمله در باب اسطرلاب «زورقى‏» كه مخترعش «ابو سعيد احمد بن عبدالجليل سجزى‏» ، معاصر عضدالدوله ديلمى است. او چون معتقد به حركت زمين بوده است، اين اسطرلاب را براساس حركت وضعى زمين ساخته است و مى‏گويد: «و قدرايت لابى سعيد السجزى اصطرلابا من نوع واحد بسيط غير مركب من شمالى و جنوبى سماه الزورقى فاستحسنته جدا لاختراعه اياه على اصل قائم بذاته مستخرج مما يعتقده بعض الناس من ان حركة الكلية المرئية الشرقيه هى للارض دون الفلك...» . (72)
گفتنى است، ابو ريحان به وزان و تقليد مجسطى (ترتيب، تصنيف حساب) تاليف بطلميوس، كتاب «قانون مسعودى‏» را به نگارش آورد مجسطى در توصيف آسمان، مدارات نجوم، تقويم شمسى، حركات آفتاب و ماهتاب و راه‏هاى حساب آن‏ها، مواضع نجوم، برهان بركروى بودن زمين و آسمان، ميل فلك البروج، اختلاف عرض شهرها و... گفت و گو مى‏كند. اين كتاب در زمان هارون الرشيد به عربى ترجمه شد، و در زمان مامون نيز دوباره ترجمه گشت و تعداد فراوانى از منجمان برآن شرح، حاشيه، تحرير، و نقد نوشتند شمارى از آنان در ذيل مى‏آيد: ابوالعباس فضل بن حاتم نيريزى، محمدجابر بتانى، محى‏الدين، حكيم مغربى (م‏680ه) و احمد بن كثير فرغانى، ليكن بهترين تحرير از خواجه نصيرالدين طوسى رحمه الله به نام «تحرير مجسطى‏» است.
19. «ابوسعيد، عبدالجليل سجزى‏» (م 414ه) او مدتى در دربار احمدبن محمدسيستانى از بقاياى امراى صفارى كه در سيستان حكومت داشت، زيست و مدتى در شيراز در دستگاه عضدالدوله ديلمى بود.
وى مخترع نوعى از اسطرلاب به نام «زورقى‏» است كه بر مبناى حركت وضعى زمين ساخته شد و ابوريحان بيرونى آن را بسيار تحسين و تمجيد نمود. (73)
سجزى با اين اسطرلاب عملا خط بطلان بر «هيئت‏بطلميوس‏» كشيد و زمين را از سكون و عدم حركت‏بيرون آورد و ديگر در مركز عالم ساكن نگه نداشت، آن‏سان كه بطلميوس و پيروان او مى‏پنداشتند. جالب اين كه بيرونى نيز او را در اين فكر و كار تشويق و تمجيد نموده است.
20. «ابن هيثم، ابوعلى، حسن بن حسن بصرى‏» از هم روزگاران ابوريحان و از نوابغ بزرگ و دانش‏مندان رياضى است كه مخصوصا در هندسه و مناظر و مرايا تاليفات بى‏نظير دارد و يكى از سرمايه‏هاى بزرگ علوم و معارف جديد همان تاليفات ابن هيثم است. ساخت و اختراع عدسى محدب ذره‏بين از جمله مخترعات ابن هيثم است وى مى‏گفت: خروج شعاع از جسم مبصر است (بفتح صاد جسم ديده شده) به مبصر (بكسر صاد بيننده) نه برعكس (چنان كه گروهى از حكماى طبيعى معتقد بودند) . و همين عقيده ابن هيثم مورد توجه علماى امروزى است. (74)
21. گروه بزرگ ديگرى از منجمان، مؤلفان نجوم و صاحبان رصد كه آثار آنان در سرتاسر جهان منتشر شد و برخى از آن‏ها به زبان‏هاى زنده دنيا ترجمه گرديد و تحولى شگرف در پيش‏برد نجوم پديد آورد، عبارت‏اند از:
«يعقوب بن طارق‏» (م 178ه) وى از نجوميان دربار منصور بود و كتاب «سند هند» را از هندى به عربى ترجمه و كتاب‏هايى در تعيين وقت، جداول فلكى به نگارش آورد.
«على بن عيسى‏» ملقب به «اسطرلابى‏» . وى اسطرلاب را شرح و تفصيل كرد.
«خالد بن عبدالملك‏» او در دمشق خورشيد را رصد كرد.
«محمدبن خالد بن عبدالملك‏» وى كتابى به نام «اسطرلاب مسطح‏» و چند جدول فلكى تدوين كرد.
«ابو سعيد ضرير» كتابى در چگونگى رسم خط زوال، خط شمال و جنوب تاليف نمود.
«عباس بن سعيد جوهرى‏» ايشان از اصحاب رصد «شماسيه‏» بغداد بود، و «زيج جوهرى‏» را تاليف نمود ديگر هم‏كاران او به اين ترتيب بودند: سند بن على، خالدبن عبدالملك مروزى، يحيى بن ابى منصور، اين گروه نخستين افرادى هستند كه در جهان اسلام رصدخانه برپا كردند.
«ابو العباس، احمد بن محمد فرغانى‏» از زمان مامون تا زمان متوكل عباسى را درك كرد و تعداد زيادى تاليفات نجومى از خود به يادگار گذاشت، مانند «الحركات السماوية و جوامع علم النجوم‏» اين كتاب مهم در قرن دوازده ميلادى به لاتين ترجمه و در قرن 15 و 16 در اروپا چاپ گرديد و در شمار يكى از مراجع مهم كتاب‏هاى درسى فلكى نجومى اروپا در آمد.
«احمد بن عبدالله حبش مروزى‏» از فلكى‏هاى مشهور زمان مامون است. او داراى سه تاليف مهم «الزيج الدمشقى‏» ، «الزيج المامونى‏» و «العمل بالاسطرلاب‏» است.
«يحيى بن ابى منصور» (م 230ه) ايرانى تبار و از مشهورترين اصحاب رصد «شماسيه‏» و نخستين كسى است كه هر درجه را به شش صورت تقسيم نمود تا حساب‏ها كاملا دقيق باشند.
«محمدبن موسى خوارزمى‏» (م 235ه) از منجمان بسيار بزرگ و داراى چند زيج و كتاب‏هاى ديگر در زمينه‏هاى اسطرلاب، و صاحب كتاب رياضى مشهور «جبر و مقابله‏» ... است.
«بنوشاكر» فرزندان موسى شاكر - يعنى محمد، احمد و حسن - محمد در ميان اين سه برادر سر آمد بود.
«حسين كرمانى‏» او در زمان مامون دست‏به تاليف «الزيج المامونى‏» زد و جداول «تقريبات الميل‏» را تاليف نمود.
«بنو صباح‏» فرزندان صباح، محمد، ابراهيم و حسن، محمد كتابى به نام «صنعة الاسطرلاب‏» تاليف كرد; اما ابراهيم آن را به اتمام رسانيد، و حسن، دانش‏مند هيوى و هندسى بود و كتاب «العمل بذات الحلق‏» يا «الزيج المخترع‏» را به نگارش در آورد.
«ابوالفضل، فضل بن حاتم نيريزى‏» دانش‏مند بزرگ نجوم و هيئت و صاحب كتاب‏هاى متعدد از جمله «الزيج الكبير» ، «الزيج الصغير» ، «الاسطرلاب الكرى‏» و «الزيج معتضدى‏» است كه به نام معتضد عباسى تاليف نمود. (75)
22. «خواجه نصيرالدين طوسى‏» (597- 672ق) وى ملقب به «استاد البشر و عقل حادى عشر» از سرآمدان دانش‏مندان جامع معقول و منقول ايران به حساب مى‏آيد. وى نخست‏به دربار «ناصر الدين عبدالرحيم‏» ، حكم‏ران قهستان راه يافت و «اخلاق ناصرى‏» را به نام او تدوين كرد، ناصر چندى بعد او را به قلعه الموت نزد «علاءالدين محمد» هفتمين خليفه حسن صباح برد و چون هلاكوخان مغول عزم تسخير قلعه‏هاى اسماعيليه كرد خواجه به دربار هلاكو راه يافت و از مقربان و معتمدان وى گشت او در سال 657ق به بناى رصدخانه مراغه مشغول شد و به فرمان هلاكو جميع اوقاف ممالك ايلخانى تحت اختيار او قرار داده شد و بدين وسيله هزينه رصدخانه تامين گشت. او ابزار و آلات رصدخانه را تهيه كرد و خلاصه اعمال و رصدهاى خود و ياران خويش را در كتاب «زيج ايلخانى‏» تدوين نمود هم‏چنين كتاب‏خانه بزرگى برپا كرد و كتاب‏هاى فراوانى كه در معرض دستبرد تاتار و در شرف تلف شدن بود فراهم آورد بدين نحو حدود چهارصدهزار (000/400) كتاب در آن جا جمع كرد.
خواجه كتاب‏هاى فراوانى در زمينه‏هاى نجوم، ستاره‏شناسى، هيئت، تقويم، اسطرلاب، هندسه، رياضى، مناظر و مرايا، نورشناسى، قبله‏شناسى، معدن‏شناسى، اخلاق، فلسفه، كلام، فقه، عروض، عرفان و... به نگارش در آورد كه در اين ميان يكى از مهم‏ترين كارهاى خواجه «تحرير مجسطى‏» است. (76)

پي نوشت ها :
 

56. فرج المهموم، جواهر الكلام و فلاسفه شيعه، عبدالله نعمه، ترجمه غضبان‏ص 179 (انتشارات آموزش انقلاب اسلامى 1367ش) .
57. همان.
58. همان، ص 109.
59. تاريخ التنجيم عند العرب (مؤسسه عزالدين 1414ه) ص 347.
60. همان، ص 177.
61. روضات الجنات (نشر اسماعيليان، قم) ج 1، ص 44.
62. موسى زنجانى، الجامع فى الرجال (چاپ پيروز، قم) ص 157; فلاسفه شيعه، ص 89 .
63. تسترى‏قاموس الرجال (نشر الكتاب 1387) ج 8، ص 8 .
64. جواهر الكلام، ج 22، ص 107 به بعد; سيدمحسن امين، اعيان الشيعه، ج 2، ص 93.
65. فرج المهموم، ص 121 به بعد.
66. تسترى، قاموس الرجال، ج 8، ص 376.
67. فلاسفه شيعه، ص 311.
68. قاموس الرجال، ج 6، ص 469.
69. فرج المهموم، باب 5، ص 121.
70. همان، ص 133.
71. فرج المهموم، باب 5 و جواهرالكلام، ج 22، ص 106 به بعد.
72. التفهيم لاوائل صناعه التنجيم، به كوشش همايى (انتشارات بابك 1362ش) ص 297.
73. التفهيم، مقدمه، ص 78.
74. همان، ص 83، 97.
75. ر.ك: تاريخ التنجيم عند العرب، ص 176 به بعد و فرج المهموم، باب 5.
76. ر.ك: دهخدا، لغت نامه، ماده نصير.
 

منبع: www.naraqi.com
ادامه دارد...
Add Comments
Name:
Email:  
User Comments:
SecurityCode: Captcha ImageChange Image